ARTICLE (MIZO)

 

 
..

 

..
 

..

 

Tunhma lama hnam tana

HMALAKDAN LEH TUNLAI

By: L.V. Zahnuna

Chaltlang, Aizawl

 

 

Tahrik ni 27th Feb. 2006 zan dar sawm pelh hretah dairy ka ziak mawlh mawlh ka ziah zawh mut ka tumlaiin phone a lo ri a. Kei hi meng rei ngai lo, zing lam thawh erawh chu ka tihsual loh chuan tho hma thin ka ni. Thawhhma hi ka nu leh paten zing lam a mut rei hi an awih ngai loh avangin zing lamah hi chuan Chaltlang khua ah hian keini ai a tho hma hi an awm ngai lo, a tho hma ber chhungkua kan ni thin. Tichuan phone chu ka va chhang a. Rin loh takin kan Secretary pakhat in min be duh a lo ni a. Ani chuan ka beisei loh takin tun tum Champhai a Zo Cultural Meet 2006 (Mizoram Paite Cultural Society huaihawt) ah Magazine tih chhuah an tum thu leh kei pawh Article ziak ve tura min sawmna a lo ni a. Kei chuan, ngaihtuah chiang mang lovin, ‘Awle’, ka lo ti ve ringawt mai a. Tichuan a hnenah chuan, "Engnge ziak tur a min duh ang le," ka han tih chuan , "Nang chu thupui engmah kan siam sak lo che a, zalen takin i duh duh i rawn ziak ve mai dawn nia," ti a min chhan chuan ka lawm ang reng hle mai a. Mahse chutiang a zalenna min han pe chung chuan eng lam nge ka ziah ve ang aw ka ti ta a. Ziah tur chu ka haihchham ta viau mai a. A tawpah ka tih ngaihna hre lo chuan chutianga zalenna min pek tak siah chuan keima chanchin leh P.N.C. lamte ka hriat ang ang ka ziak chauh mai teh ang ka ti ta a . Tichuan hetiang hian ka han ziak ve ta tawp mai a, ka thu ziah te hi diklo laite pawh lo awm a nih chuan chhiartute a hmasa in ngaihdam ka han dil a ni.

KA CHANCHIN: Ka chanchin tlem chu ka han ziak ve ta a. Hetiangin:

 

 

1.

2.

3.

4

5.

Ka pu hming

Ka pi hming

Ka pa hming

Ka nu hming

Ka nu pa hming

:

:

:

:

:

Lutkhaia (RIP)

Awinemi (RIP)

Sinngula (RIP)

Thanrumi (RIP)

Chhunkhara (RIP)

,,,,,

 

 

 

 

Pu Chhunkhara hi Mizoram a pawl ruk passed hmasa berte zing ami leh Mizoram a Baptisma chang hmasa ber Khara leh Duma an tih thin hi a ni. Zai leh hlaphuah thiam tak, Awithangpa nen a hla in phuah el thin kha a ni a. Ka pu hlaphuah ka hriatreng thin chu, "Thim pawh zing se Awithangpa chu zawng meibulah chang awm e. Kei erawh kulva thlehhniar a. Ropui rel reng reng a nilen chu" tih hi a ni. Amah hi Pathian thusawi a vak vel thin Lunglei thleng thleng a Pathian thusawi a vak vel thin a ni a. A vah velnaah chuan Pu Darphawka, thenkhatin ‘Mangnei-a’ an tih thin te hi a va tlawh chhuak a. Tichuan Pu Darphawka fanu pahnihna Pi Darzingi nen hian an innei ta ngei a. Ka nu Thanrumi (RIP) hi an hring ta a. Amaherawh chu kapu chu lehkha thiam hmasa a ni bawk a sorkarin P.W.D. hnuai ah Mahuri hna an pe ta a. A bial chu Aizawl atanga Tiau lui thleng hi ani a. Ke a han kal nan chuan a hlat em avangin sorkarin a bial fan nan sakawr an pe a sakawr chunga chuang chuan a bial a fang thin a. Chung a zin vei vahna ah chuan mi duhsakna a dawng nasa em em a, a kalna apiangah hian zu leh sa in an lo hmuak thin avang chuan Pathian thu sawi lam pawh chawlh sanin zu te a in thin a. Chutianga a awm tak avang chuan an nu Pi Darzingi chuan a nei peih ta lo va, an inthen ta a ni. Chutianga zu leh sa a tlan nasat tak em avang chuan rei pawh dam lovin a thi ta a ni. Amahin a hming a in phuah danah pawh " DI RIALO VALA" a in ti ngat a ni. Ka Pi Darzingi, Pi Darthumi, Pu Buchhawna te, Pu Chhawnzinga te Pu Captain Lalmawia, Zarkawt Aizawl ten nu nau chu Lunglei bul Theiriatah a pa hnenah kir leh in pasal dang Pu Vaikawnga nen innei leh in an fate pawh mi langsar hmasa Pu S.Lalnghinga, Executive Engineer pension te, Pu Subedar Laltawna Bawngkawn hockey khel thiam hmingthang te leh an unau dangte an ni.

.

Ka pi leh pute Lutkhaia leh Awinemi te hi an chanchin hre tam lo mah ilang Sialkal tlangdung Mimbung vel a lo awm tawh, chuta tanga Lalburha khua a lo pem thla, chuta tang a Zawngtah khua, tuna South Hlimen bula lo pem thla zel, (Zawngtah khua hi Hlimen bul vel a awm thin khua a ni a, mahse tunah chuan he khua hi a awm tawh lo) chu ta tang chuan Pu Khamliana khua Khawrihnim ah a huho a pem phei leh an ni. Khawrihnim khua Pu Khamliana awmna khua a ni. Chutah chuan eng emaw chen chu an cheng a, chutih lai chuan Pu Makhama S/o Hlutthanga, nu Thangnangi chu nula hmelthatak, ngo sen har mai, sam tha tak bawk si chu Pu Khamliana, Lungleng lal chuan hmei a neih a tum ta tlat mai a, mahse nupui tak ni lo, Lal hmei nih rikngawt chu an duh bik si lo, Paite ho chuan tihngaihna an hre bawk si lo mangang chu an in berawn ru ta a. Tichuan a ruk tein Chaltlang lal Thangphunga (L) Chawngthu, hnenah mi an tir ta a. An han biak chuan Pu Thangphunga chuan a khua in sawmthum vel lekah chuan mi an tlem em avang chuan a khua a awm chu a lo remti em em mai a, tichuan hun remchang an melh ru ta reng a, pem chhuah tum hauh lo angin an khawsak ngai chuan an khawsa zel a. Hmanlai lalte hi an han lal vet vet khawp mai a, nupui nei tawh mahse an khua ah nula hmeltha an awm phawt chuan hmeiah an nei lui mai thin a ni. Chutiang chu chung hun lai kum 1890 vel a an awmdan a ni.

.

Tichuan a rukin meichher te siamin an in puahchah ta a. Zan khat chu le, an in rawn ruk a an tum ang chuan an insiam a, zan thim hnuah tuma hriat lohin thla thim zan chuan an in phur a, an chhuak ta a,zan thim mahse an meichher chu chhi eng ngam lovin thim thamah an vai chuan khua an chhuah san ta a. Harsa takin an kal a, khua atanga a lan theih chhung chu an chhi ta a, tlaivarin an kal a, khawvar hnu ah Chaltlang khua chu an thleng ta a. Lal leh upaten an lo lawm a. In pawh Chaltlang tlangdung phei nuam lai takah hian an in sawhnghet ta a ni. Tuna kan inhmun pawh hi Khawrihnim khua a tang a ka pi leh puten an awmna lai kha tunthleng a kan awmna hi a la ni. A compound zau tak pawh hi ka pa Sinngula (L) leh ka nu Thanrumi te taimak vanga huan zau tak a lo siam, a hun lai a tuman an ngaihsan loh an tu leh faten an zar kan zo na a ni a, ropui hle in ka hria. Ka han sawi tak atang hian keini tunthleng a Paite awm ho hian Pu Makkhama nu Thangnangi hmelthat zar kan zo na a ni a, a ropui tak zet a ni. "Keinin vanduaina ah kan ruat, A hmangaihna lantir tu" chu tun thleng a kan vanneihna alo nita reng mai. Lalpa chu fakin awm rawhse.

 

Ka naupan lai pawl thum ka han pass ve a, Boy M.E.School a ka luh tirh chuan section ‘A’ Pu Chawnga pawl ah min dah ve a. kan zirtirtu Pu Chawnga chuan, "Khawi khua nge i nih a, i Pa hming engnge ni" tia min zawh tum chuan, "Ka Pa chu Sinngula a ni a, Paite hnam kan ni a, Chaltlang khua a tang a lokal ka ni," tiin ka han chhan chuan a ni chuan Paite ka nih kha a hre nghal mai a, "Chaltlang khuaah thil tha a chhuak thei em ni," a ti ta daih mai a. Ka ngaihtuah chet chet chuan Pu Chawnga kha pa fing tak a ni tih ka hriechhuak a ni. Tun hma chuan South Hlimen lamah te pawh sawn Paite mi leh sa an awm nual thin a, mahse Paite ho chu eng emaw vang hian hnam dang an lo ni zota niin kan Pi leh Pute khan an sawi thin a, a dik hmel viau mai. Ka pi in min hrilh dan chuan tun a South Hlimen bul Zawngtah khua ah pawh hun engemaw chen chu awm thinin a insawi a, hei hi thudik tak a nih vang a ni.

 

Awle, chulam chu lo tawk rih phawt sela, thudang in chhunzawm leh ilang ka han ti deuh na a, tlem tal belh leh a tul tlat. Ka pa min hrilh dan chuan, Khawrihnim atanga a mah a kal thei a la ni si lova, Pawnpui tel chungah a Pa in chuan chhuangin Chaltlang an thleng ve thei chauh a ni.

 

Tunah hian Khawrihnim khuaah hian Paite tumah an awm tawh lo tih Khawrihnim pa ka kawm na ah min hrilh a. Kan chanchin ka han hrilh chuan a tan chuan thuthar a ni a. A ni chuan, " I thusawi hi a dik tak ang a, tunthleng hian PAITE TUIKHUR kan tih te pawh a la awm tak a sin " tiin min hrilh. A mah hi kum 70 vel mi a ni.

 

PNC LEH KEIMAH: Kei pawh hi te tak te ka la ni awm mang e, Manipur atanga Pu Jelshyama leh a hoten Aizawl rawn tlawh a an lokal kha, nge an mahni ka hmuh ve chiah loh avang a chiang lo ruai a ka hriat chu, a la rei vak lo a nih pawhin Aizawl a ka awm ve loh lai Kum 1951 tih pawh ka chiang lo. Ka pa min hrilh dan chuan Aizawl a an hmelhriat awmchhun te zinga pakhat a nih avang a rawn tlawh ve an ni ngei ka ring. Ka pa min hrilh dan chuan kan kawtzawl ah hian an lam tlut tlut mai a, a hmuh nawm ang reng phian a sin tiin min hrilh. Pu Jelshyama I.A.S. hi Manipur sorkar ah Chief Secretary thawk thin, Paite ho tan a thahnem ngai a hnam vei mitak ani, a fakawm takzet ani.

 

Rei deuh hnuah Paite National Council chu din a loni ta a. Chuvang chuan chutih lai a Pu Ch.Chhunga (RIP) ten Mizoram a cheng hnam hrang hrang ziak a Central lama an report pekah chuan keini Paite leh a ma chi ngei Ralte chu lo telh lovin Mizoram chhung hnam hrang cheng te zingah chuan hmaih kan nita a. Chutia Mizoram chhunga cheng reng si hmaih palh kan nita chu kan vei em avangin P.N.C. a lo ding ta a ni.

 

Tichuan thawhlawmte kan hotute leh mi tlawmngaite hnena dil khawmin Pi Indira damlai Prime Minister a nih lai ngei khan kan hotupa Dr H.Thansanga, Ex-Minister chu Memorundum India sorkar a thehluh tur thahnem ngai taka a lo buatsaih chu India Prime Minister hnena theh lut tura kal chu a lo tul ta a. Pu H.Thansanga In ah chumi rel chuan kan kal khawm ta a. Dik tak chuan chumi lai a P.N.C President chu Pu Dalkam, Hrianghmun khua a ni a, mahse a awmna a hlat bakah Delhi a kal tur chuan Saptawng te, Vaitawng te thian a lo ngai bawk si nen chuta Committee chuan kei chu P.N.C President, Pu Vungzamuan Mimbung chu Secretary ang a min ruat tak avangin pawisa tlem te nen, Delhi ah kan kal ta a. Chutih lai chuan vanneihthlak takin Manipur atang a thlan tlin Pu Gouzagin, M.P. a lo nih laitak a ni a. Kan hotute thurawn angina a quarter-ah kan zu thlen chilh ta a. (He kan Memorundum theh luh tur hi Pu H.Thansanga’n ni 3rd June 1980 a lo buatsaih kha a ni).  A ni chuan min lo lawm in kan cham chhung zawng chu mikhual thlenin min thlenga, kan Memorundum thehluh tur pawh chu copy tam tawk M.P. zawng leh Minister zawng zawng te leh mi pawimawh te pek khawp copy siam ngaite chu press ah min hruai a, kan chhut tir leh ta a, a chhut chhung a lo rei deuh deuh bawk nen Delhi ah chuan thla khat lai kan cham ta a. Prime Minister hmuh te hi a lo harsa khawp mai si, mahse a mah a felin hma a hruai zel a, a tawpah chuan Prime Minister be theiin min hruai thleng ta a ni. A ni kha awm lo selang chuan keini Vungzamuana nen ngawt chuan eng kan zu ang hauh loving. A chungah lawmthu sawi sen loh kan ba a ni. Hotu nih a tlin tak zet zet mai, kan cham chhu ng zawng te khan min chawm char char mai a ni. Kan pawisa kente a tlem si a, kan indaih lo ngei mai. Kei khan pawisa lo pai lo phei ilang chuan kan tawp der mai awm e. Tichuan ka pawisa Rs. 3000.00(cheng sangthum) lai kan hmang belh ta nghe nghe a nih kha.

 

Pi Indira Gandhi kan va hmuh chuan kan Memorundum copy chu kan han pe a. Ani chuan. "Paite ho P.N.C. hotu President maw i nih a, i Secretary pawh hei hi a ni maw?" ti a min zawh chuan,"Ni e" tiin ka chhang vat a, kan lehkha theh luh chu a han chhiar vang vang a, a tawpah chuan, Home Department lamah kan lo pe anga kan lo ngaihtuah dawn nia, tiin min chhang ta a, chuzawng chu Pi Indira kan hmuh a kan thil tih chu a ni. Chumi tuk chuan Pu Gozagin, M.P. chuan Home Minister Pu Giani Zail Singh min hmuh pui leh a, kan thu kente pawh chu kan hrilh leh a, a ni pawh a lo fel em em mai a, chair nuam takah chuan min thut tir a, rei fe kan inkawm hnu chuan kan hawng leh ta a. Kan haw dawn pawhin kan rail kalna tur ticket lam chuan Pu Gouzagin M.P. chuan min tih fel sak vek mai a, kan lawm ngawt mai.

 

HEI LE MPU: Tun a M.P.U.(Mizoram Paite Union) kan din dawn pawh hian H.Thansanga Ex-Minister hian an inah min kovin P.N.C. hi tuman Sialkal tlangdung ah pawh engah mah an ngaih tawh si loh avanga pawlthar hming vuah a pawl din a tul thute kan sawi dun a. Avang chu engemaw thuah miten Paite ho mai mai an han tih ringawt pawh a kan rilru a nat thin si tih ngaihna tak hriat si loh leh a mimal anga hma han lak theih a nih bawk si loh avanga, a zau thei ang ber a hma kan lak tal si theih bawk si lo hi a fel love, tia Pawl thar din hi a loh theihloh a kan ngaih tak a vangin kan thiante Pu Clement Lalrema te, Pu Zathuam, Ex-MLA te, Pu V.Zahnuna te, Pu Gosiama te, etc ho khawm a din kan ni. Chung zawng zawng a hma latu chu Dr.H.Thansanga, Ex-Minister hi a ni a. Chuvangin a chungah keini Paite ho hian chawimawi hi kan bat tlat a ni. Ani awm lose chuan he kan pawl M.P.U. hi a lo ding miah lovang tih hi a chiang em em a ni.

 

Tunhma lam a keini Paite ho inzawm khawmna P.N.C. te engatinge kan chhawr tangkai theih loh le? Tunah phei chuan P.N.C. pawh awm tawh lo leh kan miten engah mah kan ngaih takloh tih hi eng vangnge ni tih hi thlir let a ngai khawp mai. Ahnuai ka han sawite hi an ni thei ang em tih thlengin ngaihtuah tham a tling in ka hria.

 

 

(a) P.N.C. vanglai khan kan hlim tlang in kan inthurual viau a, MLA hial kannei thei anih kha. MLA ah mahni ngei kan han thlang tling ta khan kan Paite area vel chu Development ah pawh kan than len zel kan in beisei em em a nih kha. Mahse engmah hmasawnna awm hauh si lovin kan aiawh berin, "Kan bial chu development-ah kan tha tawk a,ngaihsak kan ngailo," a ti e an tih atang khan kan rilru mipui vantlangte a chuai zota em ni ? Hei hi a dik a nih ngat chuan P.N.C. chhiatna bul pakhatah chuan kan puh lo thei lovang.

 

(b) Kan hotu thenkhat ten M.L.A. inthlan dawn a pianga political party te hnena pawisa beisei a pawl tin rim kual a an vah dek dek a, a pawisa pe tam thei thei hnena P.N.C. in kan pui ang che u an tih thin kha thudik a nih ngat chuan P.N.C. hmang a keini min lo hralh thinna a nih avangin P.N.C. hi a mipui vantlangin kan support thei ta lo a, an chuai ta zel a ni ngei ang.

.....

 

 

Sawi dawn ilang sawi tur pawh a tam zel dawn a, tunah chuan hei hi tawkah i ngai phawt mai teh ang aw. Politics hi sum hmuh nan leh ei zawn nan leh remchang a hmang a mi bum nan te kan hman chhung hi chuan pawl reng reng hi a ding nghet thei tak tak hauh lo tih hi mitin in i hre nawn leh ang u.

 

Hei tunah kan hnam hmangaiin kan hotuten an theih ang tawk a hma lain MIZORAM PAITE UNION min han din sak hi keini Paite hnahthlak zawng zawng chuan theihtawp a kan tawiawm an ngai a ni tih hriain tha sen a hun chuan thasen pawh ui lovin pawisa lamah pawh sen a hunah chuan kan theih ang tawk a tlem emaw a tam emaw ui lova thawhkhawm hi kan tih theuh turah ngai ilang a thaber ang. Tunah pawh hian he M.P.U. din chungchang ah kan hruaitu te leh kan hotuten theihtawp chhuah a neih pawh ui lova an lo thawh zarah he pawl hi a kal thei chauh a ni tih hria in he pawl tan engnge ka tih theih ti a kan tantlan hi a ngai tak meuh meuh a ni. Tunhma a pawl lo ding tawh P.N.C. te pawh a chhawr leh hlawk tur anga kan chhawr ni lo mahse keini Paite ho hi Mizoram ah kan awm ve ani tih tarlang tu leh Paite ho min kaiharh leh min ti tangrual tu a lo nih thin kha hrerengin tunah lo ral thum tawh mahse he M.P.U. tal hi chu a tangkai tur anga tangkai ngei turin kan Paite unau Mizo ram a awm zawng zawng ten theihtawp in i tang tlang ang u. Kan nula tlangval leh zirlaite pawhin theihtawp tak meuh chhuah zel turin kan han ngen che u a ni. Tun chinah chuan kan zirlai pawlte pawh hming khat puin, pawl pakhat hnuaiah kal pui tawh ilang atha ang.

 

PAITE PAU: Hei Aizawl leh a chhehvel ah hian Paite kan thahnem ve viau a, hnam dang zinga lo piangin kan lo seilian a, kan tan chuan Paite tawng hi han thiam ve chu thil harsa tak a ni. Sialkal tlangdung leh Ngopa tlang dung a han zin chang te pawh hian kan unau tam takin, "Pu Zahnun chu Paite a ki chi si a, Paite pau leng thei lo, mak sa mah mah," te min ti thin a. Dik takin ka Pa Sinngula pawh khawthlang lam Khawrihnim khua a piang, Chaltlang khua a adamchhung hmang zova lo awm anih avangin kei aimahin Paite tawng hi a thiam lo a ni. Hetia kan zin vel na lam a, "Pu Zahnuna chu Paite pa nisi, Paite tawng pawh thiam hleilo" min tih te pawh hian "Paite tawng ka thiam loh vanga Paite tawng pawh thiam hleilo te min lo ti mai mai a, engnge Paite tawng ka thiam lohna in hria em ni? Hei tuna thusawitu hi Paite pa ka ni a, ka tawng apiang hi Paite tawng ani asin. Saptawng te, Hindi te, Lusei tawng tein thusawi mah ilang a tawngtu hi Paite pa ka nih miau avangin ka tawng hman apiang chu Paite tawng a ni mai. Nangni pawh a thenin Dapzar tawng in hmanga, a thenin Lamzang tawng, athenin Tedim tawng, chutiang zelin tawng chi hrang hrang in hmang a, chuti anih si chuan a khawi ber hi nge Paite tawng chu nita," ka han tih changte hian an nui leh thethaw thin nia. A hlimawm angreng thin khawp mai.

 

TLANG KAWMNA: Tunhma a kan Paite unau nula tlangval Mimbung a ka han hmuh te, thih ngam lu pute kha an hmel kan hmuh reng reng khan an hmel lah a tha, an sen sar sar mai a, kan en reng reng hian an chhuanawm teh a sin. Kan tlangvalte lah an hmel a tha kan nula ho lah an sar a, an ngo bawk a, tumruh tihhriat reng reng hian an duhawm hliah hliah mai nia.

 

Tih emah chuan Paite hnam hi kan tlem lo teh a nia. Amaherawh chu lei rorelna in min thendarh a, a then Mizoram akan awm laiin, a then Manipurah kan awm a, athen chu Burma ah kan awm darh nuaih avang hian tlemah kan inngai mai mai a ni ang e, kan tlem lo teh a nia. Paite reng reng hi indo leh intih buai ching hnam kan nilo. Midang ten min ti buai mahse a dawizawk chan chang a dawh mai chi kan ni lova. Mahse chutiang a dawih zawk chan chang a kan tuar fan fan chung pawh a tawk tih awm lova min tiduhdah thin te chu zaidam thinthawk chu a na an lo tih thin angin, kan tuar peih loh chin a kan han chet ve meuh chuan min dawl zo hi tumah an awm bik lovang tih khawp a che na ve mai thin kan ni. Kan thinrim tawp chu natak a ni thin. Kan awmdarh avang hian tlemah kan lo inngai mai ang e, tih emah chuan Mizoram mipui ai hian kan tlem bik hauh lo tih hi kan hriat tlan theuh turin hei hi ka han tarlang lo thei lo a ni.

 

Tih-em ah chuan hnampui tawng pawh nei tam tak Paite zingah pawh hian tawng chi hrang hrang in zul deuh inhriat tawn theih nei kan nih hi. Kan chenna ram a zau ber bawk. Keini anga hnam khat tawng hrang hrang nei Zo hnahthlak ah hian tumah an awm lo tih hi a chiang em em a, Zo hnahthlak zingah chuan kan ropui ber ani tih hi kan naupang ho atanga puitling thleng hian i hrethar leh ang u. Kan tawng reng reng pawh hi hnamdang tawng ai chuan a nem bik a, Mizo upa ten "Paite tawng hi mi hauh nan a tha a ni" an lo tih thin hi a dik hle a ni. TANRUAL HI CHAKNA A NI SI A, kan hnam tan theihtawp chhuah a kan tanrual hi a pawimawh em em tih hi i hrehreng ang u. M.P.U. damin thanglian zel se tiin Pathian hnenah i dil thin ang u.

 

Awle, ziah tur tam mahse tawk mai rawhse. A tawp ber atan Zoram mai nilo he khawvel a awm Paite zawng zawng chibai ka buk a che u.

 

 

Kan Paite hnam hi Pathianin malsawmin dam reng rawh se.

.

..

 

..
 
 

 

 

 

SPONSORED BY:  WWW.ZOGAMONLINE.COM  &  WWW.ZOMISTORE.COM  &  WWW.ZOLAWKTA.INFO

 

.

Created (2006) & Maintained by J. Thang Lian Pau